آموزش سنتور؛ چقدر طول می‌کشد تا بتوانیم کنسرت بدهیم؟

یادداشت، نوید مسجدی

این مطلب مناسب هنرجویانی است که قصد دارند در مدت سه ماه با کلیات نوازندگی سنتور آشنا شوند. سپس بتوانند برای اطرافیانشان یک کنسرت تکنوازی سنتور بدهند. سنتور سازی است که حتی اگر به صورت تصادفی مضرابمان را روی آن بزنیم، نوای بسیار خوشی از آن در می‌آید. اما اگر بخواهیم آنرا یادبگیریم، آموزش سنتور چقدر زمان لازم دارد؟ چه مراحلی برای آن باید پیموده شود؟ پاسخ به این پرسش‌ها به اهداف ما از یادگیری سنتور، زمانی که صرف تمرین می‌کنیم و انتظاری که از یادگیری سنتور داریم، باز می‌گردد.

سنتور نوازی از یک جنبه به دو بخش اصلی قابل تقسیم است. یکی فن نوازندگی و دیگری نوازندگی معنادار با ساز. از این جهت نوازندگی شبیه به سخنرانی است. علاوه بر اینکه باید بتوانیم خوب صحبت کنیم، سخنان‌مان باید معنادار باشد و در عین حال شنوندگان را هم خسته نکنیم. بنابراین یک اجرای خوب موسیقی باید نسبتاً کوتاه، همراه با ضربی (قطعات ریتمیک) یا تصنیف و دارای مقدمه و پایان مناسب باشد. در عین حال باید از لحاظ تکنیک و فن نوازندگی بدون نقص اجرا شود.

برای آموزش‌های تصویری به دوره “آموزش سنتور دوره مبتدی یک” مراجعه کنید

قدم اول

اولین و مهم‌ترین مرحله، خریداری یک ساز خوش صداست. ساز خوش صدا و خوش کوک موجب می‌شود تا موقع تمرین، نوای خوش آهنگ‌تری به گوشمان برسد. به این ترتیب به موسیقی هم علاقه‌مندتر می‌شویم. ضمن اینکه معمولاً سازهای خوش صدا، کیفیت بهتری از لحاظ ساخت دارند. هنگام کوک کردن هم به اصطلاح روان‌تر کوک می‌شوند. با این همه شاید مایل نباشیم در ابتدا برای خرید یک ساز زیاد هزینه کنیم. بنابراین بهترین انتخاب، یک ساز خوش‌صدای “مشقی” است که قیمت زیادی هم ندارد.

در مورد مشخصات سنتور خوب بیشتر بدانید: هفت نکته در مورد سنتور خوب

گام‌های بعدی

گام بعدی، انجام تمرین‌های تکنیکی ساده اما معنادار برای شروع نوازندگی با ساز است. تمرین‌هایی برای روان شدن مچ دست‌ها و نحوه زدن مضراب به نحوی که نوای خوشی از آن‌ها بیرون آید. اغلب هنگام انجام این تمرین‌ها، ترکیب‌بندی‌های بدون معنایی به هنرجویان داده می‌شود. یعنی آن‌ها چیزهایی تمرین می‌کنند که از لحاظ موسیقیایی فاقد معنا است. صرفاً تمرین‌ها و اتودهایی برای دست‌هاست. مرحله بعدی در آموزش سنتور، تکرار تمرین‌های بالا حداقل هفته‌ای دو ساعت است. اگر دو ساعت در هفته، به ویژه در ابتدای آموزش وقت بگذاریم، بعد از سه ماه توانایی ارایه یک اجرای کوتاه برای اطرافیانمان را خواهیم داشت. گام آخر، انتخاب و یادگیری چند فرم موسیقایی ساده است. برای یک اجرا، نوازندگان معمولا از فرم‌های درآمد، آواز، فرود، تصنیف و ضربی در موسیقی ایرانی استفاده می‌کند. به عنوان نمونه، اجرا می‌تواند شامل یک درآمد، کرشمه و فرود باشد. حالت دیگر درآمد، تصنیف، ضربی است. حالت کامل‌تر درآمد، قطعات آوازی، تصنیف و ضربی است.

پرسش‌های متداول هنرجویان درباره آموزش سنتور

کتاب دستور سنتور از فرامرز پایور، کتاب شیوه سنتورنوازی از پشنگ کامکار و کتاب خودآموز سنتور از حسین صبا از معمول‌ترین کتاب‌های آموزش سنتور در سطح مبتدی هستند. نقاط قوت دو کتاب دستور سنتور و شیوه سنتورنوازی انسجام و روشمندی در آموزش، تنوع در درس‌ها و تکنیک‌های تئوری و اجرای موسیقی است. به علاوه، ادامه این کتاب‌ها در سطوح بالاتر نیز چاپ شده از جمله دوره ابتدایی سنتور (فرامرز پایور)، گلنار (پشنگ کامکار) و … که امکان دنبال کردن همان شیوه آموزش را به هنرجو می‌دهد.

اگر مبتدی هستید، سعی کنید هر روز تمرین کنید. زمان تمرین بهتر است حداقل 20 دقیقه باشد. اگر بیشتر فرصت تمرین دارید، حتما پس از هر 20 دقیقه کمی استراحت کنید تا مچ‌ها، گردن و کمر از آسیب در امان بماند. بهترین زمان تمرین روزانه برای مبتدی یک ساعت است و راز موفقیت تمرین در هر روز یا حداقل یک روز در میان است. افراد در سطح متوسطه قطعاً بیشتر به موسیقی علاقمند شده‌اند و خودبه‌خود بیشتر تمرین می‌کنند. برای اینکه به سرعت پیشرفت کنید، تمرین روزانه حداقل یک ساعت در سطح متوسط توصیه می‌شود.

10 جلسه برای آموزش مقدماتی سنتور کافیست! در این مدت شما قادر خواهید بود صدای قابل شنیدن از ساز درآورید، نت‌ها را بشناسید و روی ساز پیدا کنید، چند اتود، یکی دو ترانه محلی و یکی دو قطعه مقدماتی موسیقی بنوازید. برای این حد از دانش نوازندگی باید پس از شروع کلاس آموزشی، روزانه حداقل نیم ساعت تمرین کنید.

پس از آن هرچه بیشتر تحصیل کنید، بیشتر یاد می‌گیرید. انواع فرم‌های موسیقی شامل تصنیف، پیش‌درآمد، چهارمضراب و رِنگ، درک تئوری، وزن، ریتم، تکنیک‌های پیچیده مضرابی مثل تریل، پاملخی و ریز آکسان‌دار، زمان‌بندی نغمات و جملات موسیقی، بهبود تکنیک نوازندگی و سرانجام یادگیری ردیف موسیقی ایرانی از مراحل بعدی یادگیری سنتور است. بخشی از این موارد در شش ماهه اول دوران یادگیری و بخش پیچیده‌تر تا 3-4 سال طول خواهد کشید.

برای مبتدیان و افرادی که تازه می‌خواهند به فراگیری موسیقی بپردازند، مدرس نقش تعیین‌کننده‌ای از جهت علاقمند کردن آن‌ها به ادامه راه یادگیری موسیقی دارد. برای این منظور مدرس باید “روش آموزشی” داشته باشد، زیاد سخت‌گیر نباشد، مهربان باشد و … . اما به ویژه در ابتدای راه یادگیری موسیقی، شهرت حرفه‌ای مدرس در موفقیت هنرجویان تأثیر چندانی ندارد. هر مدرسی که بتواند اصول آموزشی را به هنرجویان انتقال دهد، برای شروع این راه کافیست.

یک دلیل می‌تواند میزان اندک وقتی که برای تمرین‌های هفتگی گذاشته‌اید باشد. اولین صداهای قابل شنیدن از نوازندگی یک فرد مبتدی در حدود ماه چهارم تا ششم اتفاق می‌افتد. قبل از آن ضربات به سنتور دقیق نیست و صداهای اضافی از خرک‌های دیگر شنیده می‌شود، مضراب اصطلاحا گِز دارد و مچ‌ها روان نیستند. بنابراین نباید انتظار صدای قابل شنیدن از ساز داشت. به طور کلی اگر از کوک بودن سازتان اطمینان دارید و پس از پرس وجوهای فراوان اقدام به انتخاب مدرس کرده‌اید، ایراد از تمرین کم یا دقت پایین شما برای یادگیری است. اگر از مدرستان از لحاظ روشی که برای آموزش انتخاب کرده اطمینان دارید، تنها دلیلی که درآوردن صدای خوش از ساز ممکن است طولانی شود، تمرین کم شماست.

مباحث مقدماتی نوازندگی سنتور و کلیات تئوری موسیقی را می‌توان به صورت خودآموز فراگرفت. مطالبی نظیر گرفتن مضراب، ضربه زدن به سیم، نام و علامت نت‌ها و پیدا کردن آن روی سنتور، انواع نت‌ها از لحاظ کشش (سیاه، چنگ و …) و نت‌خوانی مقدماتی را می‌توان در مدت کوتاه فراگرفت. اگر به‌دنبال یادگیری یک یا چند قطعه ساده موسیقی هستید و می‌خواهید فقط با سنتور چند مضرابی بنوازید، معمولا با کتب آموزش سنتور به هدفتان می‌رسید. اما یادگیری تکینک‌های نوازندگی، نت‌خوانی فرم‌های پیچیده موسیقی نظیر ضربی‌ها و درک زیبایی‌شناسی موسیقی ایرانی تنها با کمک مدرس، استفاده از روش‌های آموزشی تجربه شده و یادگیری ردیف موسیقی ایران امکان‌پذیر است.

خودتان را ارزیابی کنید:

چه درسی از چه کتابی را می‌توانم روان اجرا کنمدر چه سطحی هستید
درس 1 کتاب دستور سنتور / درس 3 کتاب شیوه سنتورنوازیمقدمات نت‌خوانی را می‌دانید
درس 14 کتاب دستور سنتور / درس 20 کتاب شیوه سنتورنوازینت‌خوانی شما تقریبا تکمیل است
درس 21 کتاب دستور سنتور / درس 27 کتاب شیوه سنتورنوازیمقدمات ریتم و وزن را می‌دانید
درس 27 کتاب دستور سنتور (شهرآشوب) / درس 48 کتاب شیوه سنتورنوازیدر نوازندگی تقریبا روان هستید
درس 53 کتاب شیوه سنتورنوازیریز، تریل، نقطه‌دار، دُراب و وزن را می‌دانید
درس 76 و 79 کتاب شیوه سنتورنوازیسطح مبتدی را تمام کرده‌اید.

در تعیین سطح یا ارزیابی نوازندگی سه عامل اهمیت دارد:

– فیزیک نوازندگی (اِکُول): وضعیت نشستن، مچ‌ها، مضراب‌زدن و…

– میزان آشنایی و مهارت در نت‌خوانی و زمان‌بندی نغمات

– سونوریته: کیفیت اجرا از لحاظ تکنیک نوازندگی و شیوه اجرا

با توجه به سبک نوازندگی که در حال یادگیری هستید می‌توانید از مضراب با یا بدون نمد استفاده کنید. هر دو حالت از لحاظ سنتورنوازی درست است، نمد فقط در کیفیت صدا تأثیر دارد. در قدیم، طبق اسناد تاریخی، عکس‌ها و نقل‌قول از اساتید موسیقی، محمدصادق‌خان، حبیب سماعی و ابوالحسن صبا و … از مضراب بدون نمد استفاده می‌کرده‌اند و برای کاهش زنگ صدا به ویژه در شب‌ها، تمرکز حین تمرین و حذف عادت نگاه‌کردن به صفحه سنتور، حوله یا پارچه روی ساز می‌کشیده‌اند. سرِ مضرابِ مناسب برای نمد باید کوچک‌تر و وزن آن سبک‌تر از مضراب بی‌نمد باشد. ساقه مضراب نیز باید فاقد نوسان و حرکت دست از مچ باشد.

استفاده از نمد برای مضراب از سال‌های تأسیس هنرستان موسیقی ملی (1328 به بعد) در سنتورنوازی باب شد. برخی نیز معتقدند ایده پوشاندن باریکه مضراب از نمد پس از ورود پیانو به ایران باب شد و از دنگ (چکش) پیانو که با نمد آستر می‌شود گرفته شد. هدف از این کار آنقدرها به خاطر چاره کردن سختی صدای سنتور نبود که به خاطر تقلید صدای پیانو بود. باید اضافه کرد در قدیم ساختمان سنتور (مثلا از لحاظ ضخامت صفحه) با سنتورهای کنونی تفاوت‌هایی داشت و علاوه بر اینکه صدا زنگ کمتری داشت، کمی از دیاپازون هم پایین‌تر کوک می‌شد. بنابراین استفاده از نمد بی‌مورد بوده است.

یادگیری سنتور سن مشخصی ندارد، تنها دلیل بازدارنده در پیشرفت شما در موسیقی تمرین اندک شماست. آنهم ممکن است به دلایلی مثل مشغله کاری یا وقت اندک فراغت باشد که می‌توانید به تمرین نوازندگی اختصاص دهید. بنابراین تنها ایراد شروع یادگیری موسیقی در سنین بالاتر محدودیت در وقت شما برای تمرین روزانه است. نکته دیگر، حساسیت و شناخت گوش شما نسبت به موسیقی است که می‌خواهید یاد بگیرید. اگر گوش آشنا به موسیقی ایرانی به ویژه سنتور دارید، هیچگاه یادگیری موسیقی برای شما دیر نیست.