آشنایی با موسیقیدانان ایرانی

در بخش آشنایی با موسیقیدانان ایرانی، هر یک از موسیقیدانان، نوازندگان، خوانندگان و سایر افراد تأثیرگذار و مشهور در تاریخ موسیقی ایرانی به صورت خلاصه معرفی می‌شود. تلاش شده تا علاوه بر شرح حال مختصر هر هنرمند، فهرستی اجمالی از فعالیت هنری، شاگردان، خاطرات و نظرات دیگر موسیقیدانان درباره او، آثار و نمونه صوتی از هنر هر موسیقیدان نیز ارایه شود. علاوه بر هنرمندان و موسیقیدانان، نهادها و مکاتب تأثیرگذار در تاریخ موسیقی ایران نیز در این قسمت معرفی می‌شود. این اطلاعات به مرور زمان تکمیل می‌شود و منابع نیز برای مطالعه بیشتر در پایان هر نوشتار آمده است.

هنرمندان و موسیقیدانان

  • ارسلان درگاهی

    ارسلان درگاهی ارسلان درگاهی در سال 1281 در تهران متولد شد. او مردی بود با ذوق، مؤدب، لطیفه‌گو، خوش محضر و دوست‌داشتنی. از کودکی به موسیقی علاقه داشت و نزد خود سه‌تار می‌زد. در سن 15 سالگی به کلاس درس درویش‌خان راه می‌یابد و شاگرد تار او می‌شود، اما به تدریج این ساز را کنار می‌گذارد و سه‌تار را ادامه می‌دهد. او سرانجام نشان تبرزین را از درویش‌خان دریافت می‌کند. مرتضی نی‌داود در جایی اشاره می‌کند که درگاهی نزد او هم کار کرده، اگرچه آموزش را تمام نکرده، اما آنچه را که آموخته خوب می‌نواخته است. توجه شود که پس از اتمام دوره آموزش نزد درویش‌خان و دریافت نشان تبرزین در کلاس درس مرتضی نی‌داود حاضر می‌شود. شاید به این دلیل کلاس ایشان را به اتمام نمی‌رساند. سرانجام در سال 1352 درگذشت. [1] خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی اشاره می‌کند که: "درگاهی امروز یکی از نوازندگان با سلیقه سه‌تار است که دستِ همه کس به دامانش نمی‌رسد، اما دوستانِ بسیار دارد که اهل ذوق و دوستدار هنر و شیفته سازش می‌باشند، از آن کسانی است که سعی دارد شخصیت اجتماعی خود را نگهدارد و ذوقِ موسیقی‌اش لطمه‌ای به شغلِ اداریش نزند." به نظر می‌رسد که به واسطه شغل و مقام دولتی که داشته، ترجیح می‌داده که شخصیت شغلی را از شخصیت هنری‌اش جدا کند. از همین روست که نام "امیرارسلان" را برای شخصیت هنری‌ای انتخاب می‌کند و از او آثار ضبط شده‌ی اندکی با آواز قمرالملوک وزیری موجود است و بیشتر آثار به جامانده ضبط‌های خصوصی و در مجالس دوستان است. [1] آثار درگاهی ارسلان درگاهی به عنوان یکی از نوازندگان شاخص سه‌تار در سده اخیر، کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. او به ویژه به سه‌تارهای پوستی که صدای بیشتری دارند علاقه دارد. سه‌تارهای پوستی به واسطه قرارگرفتن خرک روی پوستی که در وسط صفحه سه‌تار [...]

  • مرتضی نی‌داود

    مرتضی‌خان نی‌داود ساخته‌های زیادی از پیش‌درآمد، چهارمضراب، تصنیف و رنگ دارد و از نسل اول آهنگسازان موسیقی ایرانی محسوب می‌شود. از ابتدای تأسیس رادیو در آن ساز می‌زد و حدود 290 اثر از او بجا مانده. او استعداد قمرالملوک وزیری در موسیقی را کشف کرد و اجراها و ضبط‌های زیادی با او دارد. جواب آوازهای او در آثارش از لحاظ فن موسیقایی قابل توجه است. موسیقی مرغ سحر، آتشی در سینه دارم جاودانی و ماه من، شاه من از اوست.

  • ابداع فرم پیش‌درآمد

    ممکن است پیش‌درآمد سابقه‌ی قدیم‌تری داشته باشد، چنانکه در ردیف موسیقی که مخبرالسلطنه از روی سه‌تار منتظم‌الحکما نوشته، در قسمت همایون، قطعه‌ای است به نام پیش‌درآمد محمدصادق‌خانی. اما آنچه مسلم است مبتکر پیش‌درآمد به سبک امروز، درویش‌خان است.

  • میرزاحسینقلی

    در وصف او همین بس که به او لقب خداوند تار داده‌اند و او را تأثیرگذارترین نوازنده تار اواخر قاجار دانسته‌اند.

  • حسین طاهرزاده

    طاهرزاده در مورد سبکش می‌گوید: گذشتگان دو تحریر بیشتر نداشتند، من سعی کردم تنوع تحریر پیدا کنم و از همه مهم‌تر چون با فونوگراف سروکار داشتم و صدای خود را می‌شنیدم، در صدد اصلاح نواقص آوازم برآمدم...

  • غلامحسین درویش‌خان

    در سال 1251 در یکی از خانواده‌های متوسط شهر تهران به دنیا آمد. پدرش حاجی بشیر اهل طالقان بود و به موسیقی آشنایی اندکی داشت و سه‌تار می‌نواخت. "درویش" تکه کلام پدرش بود در هنگام صدا کردن افراد که بعدها به نام غلامحسین هم ضمیمه شد ...

  • باقرخان رامشگر

    باقرخان رامشگر، اهل اصفهان و از شاگردان موسی کاشی و داماد آقاحسینقلی است ...

  • موسیقیدانان دوره قاجار

    میرزاعبدالله فراهانی

    برجسته‌ترین اجرا کننده سه‌تار، میرزاعبدالله، پسر علی اکبر، و شاگرد پسرعموی خود آقا غلامحسین است. او ردیف تار را برای سه‌‌تار تنظیم کرد و از توصیه‌های یک نوازنده سه‌تار که در ردیف صاحب‌نظر بود و از او جز اسم سید احمد (یا سید حسن)، هیچ نمانده است، برای منظم و مرتب کردن ردیف بهره برد.

  • محمدصادق‌خان سرورالملک

    محمدصادق سرورالملک ملقب به رئیس از نوابغ موسیقی در زمان خود بوده و علاوه بر سنتور در نواختن دیگر آلات موسیقی، از جمله سه‌تار و پیانو مهارت داشته است. او نخسین کسی است که تغییر کوک را در پیانو، به طوری که اجرای نواهای ایرانی با آن امکان‌پذیر باشد مرسوم کرد.

  • غلامحسین فراهانی ایستاده از راست

    غلامحسین فراهانی

    آقا غلامحسین برادرزاده آقا علی‌اکبر فراهانی است که تار و ردیف موسیقی را از ایشان فراگرفته و به فرزندان آقاعلی‌اکبر انتقال داده است. او پنجه و مضرابی سریع و تند و ریزی مرتب و متوالی داشت که شنونده‌ای که از خارج مجلس می‌شنید گمان می‌کرد آرشه روی سیم می‌کشند.

  • حبیب سماعی

    مکتب سنتورنوازی حبیب سماعی

    حبیب همیشه خود می‌گفت که فقط قباد ظفر، مرتضی عبدالرسولی و نورعلی برومند شاگردان واقعی او هستند و بقیه جز مدت کوتاهی با او کار نکرده‌اند. به این فهرست مهدی ناظمی، ابوالحسن صبا، حسین یاحقی و ابراهیم منصوری را نیز باید افزود ...

  • آثار حبیب سماعی

    در میان صفحات حبیب، صفحه شور و گریلی از بقیه شهرت بیشتری داشته و تا حدود سال 1336 نیز (30 سال بعد از ضبط و انتشار آن‌ها) هنوز طرفداران زیادی داشته است. در مورد این آثار، روح‌الله خالقی نوشته که چون این آثار در جوانی حبیب ضبط شده، سازش بعدها تغییر کرده بود و کیفیت ساز حبیب در سال‌های آخر عمرش قابل مقایسه با سازی که در صفحاتش اجرا کرده نیست.

  • حبیب سماعی

    حبیب سماعی

    حبیب هیچ‌گاه قطعه‌ای تکراری نمی‌زد و هیچ دستگاهی را مکرر شروع و تمام نمی‌کرد. از صد بار که سماعی همایون نواخته است دو درآمد یکسان و دو شروع یکسان از او شنیده نشده است. در ده سالگی سنتور حبیب کاملا شنیدنی بود و حتی مورد تحسین اساتید بزرگی چون میرزا حسینقلی و نایب اسدالله قرار می‌گرفت و در دوازده سالگی با موسیقیدانان معروف زمان ساز همکوک می‌کرد و می‌نواخت.

  • علی‌اکبر فراهانی

    یکی از معروف‌ترین نوازندگان تار در اواخر سلطنت محمدشاه و اوایل ناصرالدین شاه، علی‌اکبرخان فراهانی است. او در جوانی به تهران مهاجرت می‌کند و در زمان امیرکبیر به دربار ناصری راه می‌یابد و با استعدادی که از خود نشان می‌دهد در صدر موسیقیدانان درباری قرار می‌گیرد.

  • یحیی تارساز

    هوانس آبکاریان معروف به یحیی تارساز فرزند خاچیک نجارباشی از ارامنه اصفهان بود. او تکنیک تارسازی را نسبت به پیشینیان خود پیشرفت می‌دهد و خوش صدایی و خوش ساختی از مشخصه‌های تارسازی اوست. در وصف کیفیت تار او همین بس که در سال 1312 قیمت تار یحیی 40 تومان بود در حالی که تار سایر استادان 14 تا 15 تومان و ...

  • محمد مجرد ایرانی

    محمد مجرد ایرانی

    حاج‌آقا محمد مجرد ایرانی یکی از تأثیرگذارترین شخصیت‌ها در حوزه آموزش و پرورش موسیقیدانان اواخر دوره قاجار است. او نقش بارزی در شناخت و معرفی استعدادهای موسیقی به جامعه موسیقایی آن دوران داشته است. منزل او محفل موسیقی و محل جمع‌شدن موسیقیدانان زمان بوده است.